Timeline ประวัติการพัฒนายาลดน้ำหนัก

ยาลดน้ำหนักไม่ใช่เรื่องใหม่ ตลอดราวหนึ่งศตวรรษที่ผ่านมา วงการแพทย์พยายามหายาที่ช่วยควบคุมน้ำหนักมาหลายรุ่น บางตัวได้รับความนิยมอย่างมากก่อนจะถูกถอนออกจากตลาดเพราะผลข้างเคียงร้ายแรง บางตัวยังใช้อยู่จนถึงทุกวันนี้ การย้อนดูวิวัฒนาการยาลดความอ้วนช่วยให้เข้าใจว่าทำไมการใช้ยากลุ่มนี้จึงต้องผ่านการประเมินของแพทย์เสมอ

ทำไมต้องรู้ประวัติยาลดน้ำหนัก

ประวัติของยาลดน้ำหนักคือประวัติของการเรียนรู้เรื่องความปลอดภัย ยาหลายตัวดูได้ผลในระยะสั้น แต่ปัญหาจริงมักปรากฏเมื่อมีผู้ใช้จำนวนมากและใช้ต่อเนื่องเป็นเวลานาน บทเรียนเหล่านี้ทำให้มาตรฐานการศึกษาและการอนุมัติยาในปัจจุบันเข้มงวดขึ้นมาก โดยเฉพาะการติดตามผลต่อหัวใจและหลอดเลือด

ยุคแรก: สารที่ไม่ควรใช้กับมนุษย์ (ต้นศตวรรษที่ 20)

ฮอร์โมนไทรอยด์

ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 มีการใช้ฮอร์โมนไทรอยด์เพื่อเร่งการเผาผลาญในคนที่ไม่ได้มีภาวะไทรอยด์ต่ำ ซึ่งปัจจุบันทราบแล้วว่าเสี่ยงต่อหัวใจเต้นผิดจังหวะและการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อและมวลกระดูก

DNP (2,4-dinitrophenol)

ในช่วงทศวรรษ 1930 สาร DNP ซึ่งเดิมใช้ในอุตสาหกรรม ถูกนำมาขายเป็นยาลดน้ำหนักในสหรัฐอเมริกา สารนี้ทำให้ร่างกายเผาผลาญพลังงานออกมาเป็นความร้อน ส่งผลให้เกิดต้อกระจก อุณหภูมิร่างกายสูงผิดปกติ และมีรายงานผู้เสียชีวิต จนถูกห้ามใช้ในมนุษย์ แต่ยังมีรายงานการลักลอบขายทางออนไลน์และผู้ได้รับอันตรายในยุคหลัง¹

ยุคยากระตุ้นประสาทและยากดความอยากอาหาร (ทศวรรษ 1940–1960)

แอมเฟตามีน

หลังพบว่าแอมเฟตามีนทำให้ความอยากอาหารลดลง ยากลุ่มนี้ถูกสั่งจ่ายเพื่อลดน้ำหนักอย่างแพร่หลายในช่วงทศวรรษ 1940–1960 ก่อนที่ปัญหาการเสพติดและผลต่อหัวใจจะชัดเจนขึ้น จนนำไปสู่การควบคุมอย่างเข้มงวด

Phentermine

Phentermine ได้รับอนุมัติจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาของสหรัฐอเมริกา (FDA) ในปี 1959 เป็นยากดความอยากอาหารที่มีโครงสร้างใกล้เคียงแอมเฟตามีน ยังมีการใช้อยู่ในหลายประเทศ แต่จัดเป็นยาควบคุมและใช้ภายใต้การดูแลของแพทย์เท่านั้น

ยุค "ยาสายรุ้ง"

ในทศวรรษ 1960 มีการจ่ายยาหลายชนิดรวมกันในชุดเดียว ทั้งยากระตุ้น ยาขับปัสสาวะ ฮอร์โมนไทรอยด์ และยาอื่น ๆ ที่เรียกกันว่า "rainbow pills" ตามสีเม็ดยา ซึ่งมีรายงานผู้เสียชีวิตและกลายเป็นตัวอย่างสำคัญของอันตรายจากการใช้ยาหลายตัวโดยไม่มีหลักฐานรองรับ

ยุค fen-phen และบทเรียนเรื่องหัวใจ (ทศวรรษ 1970–1990)

Fenfluramine ได้รับอนุมัติในสหรัฐอเมริกาปี 1973 ต่อมาในทศวรรษ 1990 การใช้ fenfluramine ร่วมกับ phentermine หรือที่เรียกว่า fen-phen ได้รับความนิยมอย่างมาก รวมถึงยา dexfenfluramine ที่ได้รับอนุมัติในปี 1996

ในปี 1997 มีรายงานความผิดปกติของลิ้นหัวใจในผู้ใช้ fen-phen² ส่งผลให้ fenfluramine และ dexfenfluramine ถูกถอนออกจากตลาดในปีเดียวกัน เหตุการณ์นี้เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้การประเมินความปลอดภัยต่อหัวใจกลายเป็นหัวใจหลักของการพัฒนายาลดน้ำหนักรุ่นต่อมา

ยุคยาที่ออกฤทธิ์เฉพาะจุดมากขึ้น (ปลายทศวรรษ 1990–2010)

Sibutramine

Sibutramine ได้รับอนุมัติในสหรัฐอเมริกาปลายปี 1997 ต่อมางานวิจัย SCOUT พบว่าเพิ่มความเสี่ยงต่อเหตุการณ์ทางหัวใจและหลอดเลือดที่ไม่ถึงแก่ชีวิตในผู้ที่มีความเสี่ยงสูง³ ยาจึงถูกถอนออกจากตลาดในหลายประเทศในปี 2010

Orlistat

Orlistat ได้รับอนุมัติในปี 1999 ออกฤทธิ์ต่างจากยารุ่นก่อน คือยับยั้งการดูดซึมไขมันบางส่วนในลำไส้ แทนที่จะออกฤทธิ์ที่สมอง ผลข้างเคียงหลักจึงเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร ยานี้ยังมีใช้อยู่ในปัจจุบัน

Rimonabant

Rimonabant ได้รับอนุมัติในยุโรปปี 2006 แต่ไม่เคยได้รับอนุมัติในสหรัฐอเมริกา และถูกระงับในยุโรปปี 2008 เนื่องจากความเสี่ยงด้านสุขภาพจิต เช่น ภาวะซึมเศร้า⁴

ยุคยาผสมและการทบทวนความปลอดภัยระยะยาว (ทศวรรษ 2010)

ปี 2012 FDA อนุมัติยาสองตัว คือ lorcaserin และยาผสม phentermine กับ topiramate ต่อมาในปี 2014 มีการอนุมัติยาผสม naltrexone กับ bupropion และ liraglutide ขนาดสำหรับควบคุมน้ำหนัก

Lorcaserin ถูกถอนออกจากตลาดสหรัฐอเมริกาในปี 2020 หลังข้อมูลจากการศึกษาระยะยาวพบสัญญาณความเสี่ยงมะเร็งที่สูงกว่ากลุ่มยาหลอก⁵ ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่าการติดตามความปลอดภัยยังดำเนินต่อไปแม้ยาจะได้รับอนุมัติแล้ว

ยุค GLP-1: จุดเปลี่ยนของวิวัฒนาการยาลดความอ้วน

จุดเริ่มต้นจากพิษกิ้งก่า

ในปี 1992 นักวิจัยค้นพบสาร exendin-4 จากน้ำลายของกิ้งก่า Gila monster ซึ่งมีฤทธิ์คล้ายฮอร์โมน GLP-1 ในร่างกายมนุษย์⁶ การค้นพบนี้นำไปสู่ยา exenatide สำหรับรักษาเบาหวานชนิดที่ 2 ในปี 2005 และเปิดทางให้ยากลุ่ม GLP-1 รุ่นต่อ ๆ มา

จากยาเบาหวานสู่ยาควบคุมน้ำหนัก

ฮอร์โมน GLP-1 มีบทบาททั้งต่อการควบคุมน้ำตาลในเลือด การทำให้อิ่มนานขึ้น และการชะลอการเคลื่อนตัวของอาหารในกระเพาะ เมื่อพบว่าผู้ใช้ยากลุ่มนี้มีน้ำหนักลดลงร่วมด้วย จึงมีการศึกษาในขนาดยาที่ใช้เพื่อควบคุมน้ำหนักโดยเฉพาะ

• Liraglutide ได้รับอนุมัติสำหรับควบคุมน้ำหนักในสหรัฐอเมริกาปี 2014
• Semaglutide ขนาดสำหรับควบคุมน้ำหนักได้รับอนุมัติในปี 2021 หลังการศึกษา STEP 1⁷
• Tirzepatide ซึ่งออกฤทธิ์ทั้งที่ตัวรับ GLP-1 และ GIP ได้รับอนุมัติสำหรับควบคุมน้ำหนักในสหรัฐอเมริกาปี 2023 หลังการศึกษา SURMOUNT-1⁸

ไม่ได้มีแค่เรื่องน้ำหนัก

การศึกษา SELECT พบว่า semaglutide ลดความเสี่ยงของเหตุการณ์ทางหัวใจและหลอดเลือดสำคัญในผู้ที่มีน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วนร่วมกับโรคหัวใจและหลอดเลือด โดยไม่มีเบาหวาน⁹ นับเป็นครั้งแรกที่ยาควบคุมน้ำหนักมีข้อมูลในทิศทางนี้ ซึ่งต่างจากยุค fen-phen และ sibutramine อย่างชัดเจน

อย่างไรก็ตาม ยากลุ่ม GLP-1 มีผลข้างเคียงที่ต้องเฝ้าระวัง เช่น คลื่นไส้ อาเจียน และผลต่อระบบทางเดินอาหาร รวมถึงข้อห้ามใช้ในบางกลุ่ม จึงต้องใช้ภายใต้การดูแลของแพทย์เท่านั้น

สรุป Timeline ยาลดน้ำหนักสำคัญ

ปีในตารางอ้างอิงการอนุมัติในสหรัฐอเมริกาหรือยุโรป สถานะการขึ้นทะเบียนในประเทศไทยอาจแตกต่างกัน

อนาคตของยาลดน้ำหนัก

ปัจจุบันมียาใหม่อีกหลายตัวอยู่ระหว่างการศึกษาหรือการพิจารณาอนุมัติ ทั้งยารูปแบบรับประทาน และยาที่ออกฤทธิ์ต่อฮอร์โมนหลายชนิดพร้อมกัน ข้อมูลเรื่องประสิทธิผลและความปลอดภัยระยะยาวของยาเหล่านี้ยังต้องรอผลการศึกษาต่อไป

บทเรียนจากประวัติศาสตร์

1. ยาที่ดูได้ผลในระยะสั้นอาจมีความเสี่ยงที่ปรากฏเมื่อใช้ระยะยาว
2. การใช้ยาหลายตัวรวมกันโดยไม่มีหลักฐานรองรับเคยก่ออันตรายร้ายแรงมาแล้ว
3. ยาลดน้ำหนักที่ขายนอกระบบหรือทางออนไลน์อาจมีสารต้องห้ามปะปน
4. ยาแต่ละตัวมีข้อห้ามและความเสี่ยงต่างกัน ความเหมาะสมขึ้นกับสุขภาพของแต่ละคน

ยาลดน้ำหนักเป็นเครื่องมือหนึ่งในการดูแลน้ำหนัก ไม่ใช่ทางลัด และควรใช้ควบคู่กับการดูแลเรื่องอาหาร การเคลื่อนไหว และการนอน

แนวทางของคลินิก

คลินิกมีแนวทางดูแลน้ำหนักที่เริ่มจากการประเมินสุขภาพโดยแพทย์ ทั้งประวัติโรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ และผลตรวจที่เกี่ยวข้อง แพทย์เป็นผู้พิจารณาว่ายาชนิดใดเหมาะหรือไม่เหมาะกับแต่ละคน รวมถึงกรณีที่ไม่ควรใช้ยา และติดตามผลข้างเคียงระหว่างการดูแล หากสนใจปรึกษา สามารถติดต่อคลินิกเพื่อนัดพบแพทย์ได้

ที่มา

¹ Grundlingh J, Dargan PI, El-Zanfaly M, Wood DM. 2,4-dinitrophenol (DNP): a weight loss agent with significant acute toxicity and risk of death. J Med Toxicol. 2011;7(3):205–212.

² Connolly HM, Crary JL, McGoon MD, et al. Valvular heart disease associated with fenfluramine–phentermine. N Engl J Med. 1997;337(9):581–588.

³ James WPT, Caterson ID, Coutinho W, et al. Effect of sibutramine on cardiovascular outcomes in overweight and obese subjects. N Engl J Med. 2010;363(10):905–917.

⁴ European Medicines Agency. Press release: The European Medicines Agency recommends suspension of the marketing authorisation of Acomplia. 23 October 2008.

⁵ U.S. Food and Drug Administration. FDA requests the withdrawal of the weight-loss drug Belviq, Belviq XR (lorcaserin) from the market. Drug Safety Communication, 13 February 2020.

⁶ Eng J, Kleinman WA, Singh L, Singh G, Raufman JP. Isolation and characterization of exendin-4, an exendin-3 analogue, from Heloderma suspectum venom. J Biol Chem. 1992;267(11):7402–7405.

⁷ Wilding JPH, Batterham RL, Calanna S, et al. Once-weekly semaglutide in adults with overweight or obesity. N Engl J Med. 2021;384(11):989–1002.

⁸ Jastreboff AM, Aronne LJ, Ahmad NN, et al. Tirzepatide once weekly for the treatment of obesity. N Engl J Med. 2022;387(3):205–216.

⁹ Lincoff AM, Brown-Frandsen K, Colhoun HM, et al. Semaglutide and cardiovascular outcomes in obesity without diabetes. N Engl J Med. 2023;389(24):2221–2232.